Archiwa tagu: Spisz

Dyngus. Gwara kociewska

Share

Oto rymowana przemowa zapisana przez dialektologów dla Słownika gwar polskich PAN w Pelplinie:

Dingus, dingus po dingusie.
Prziszlim mówić o Christusie
Wielgi Czwartek, Wielgi Pióntek
Miał Pan Jezus dużi smutek
Dużi smutek, wielgie rany
A mi sómi chrześcijany
Dajta, dajta, bo Bóg każe
po jajeczku i po parze,
a jakbiśta nóm wianc-i deli,
to bim wóm wianc-i dziankoweli

Formy czasu przeszłego deli ‘dali’ i dziankoweli ‘dziękowali” uważane są za typowo kociewskie. ALE używa się ich kilkaset kilometrów na południe, w części Spisza, np. w Czarnej Górze. To pewne.
Jak to jednak często w sprawach dialektologicznych bywa, gdy się coś zaczyna sprawdzać, pokazują się ciekawe, nowe lub częściowo nowe dane. Osoba, która wypowiadało się na forum po Karnawale Góralskim w Bukowinie chyba nie jest ze Spisza, lecz z Podhala:

has 2014-02-12 13:10:42
Oczywiście wiadomo co jest nojwoźniyjse, wybicie tympa, dryg, pokozanie siły fizycznej. O tym za kozdym razym godo nom Pon Józef Pitoń ale to nie znacy ze mozna se tońcyć swoje a muzyka niek se gro swoje bo po cosi ona tym tonieckikom gro. Muzyka gro i do niyj cza tońcyć, bo jak to nimo znaczenio to wychodzi na to ze mozna se i do disco polo zatońcyć bo tys zatońcys do takiyj muzyki wybijając mocno tympo i pokazując tom siłe fizycznom. A przykładem tego ze w tońcu jest ustalony akcent jest toniec góralski brzezowicki, starsy od zbójnickiego. Akcyntujes do środka i kozdy jedyn toniecnik starsego pokolynio Ci powiy ze tak mo być bo inacyj jest źle. A cemu jest źle? Bo tak siy przyjyno kupe rokow temu, wtedy kie nase dziadki abo pradziadki tońcyły i my som zobowiązani tońcyć tak jak oni to robiyli. Bo nie my tyn toniec ułozyli ino oni i jak chcemy tońcyć po goralsku to tońcmy tak jak tońcyli downo, a przynojmniyj siy starojmy. I dlo mnie jak starsi ludzie, cynsto dziś juz nie zyjący godeli[podkreśl. dialektologia.pl] tak to tak było. No chyba ze Bukowianie byli jacysi inni i robiyli wszystko na odwrot choć osobiście mi sie nie wydaje zeby tak było. A co do wojskowego akcyntu na lewom to zbojnicki nie tońcyli wojskowi ino racyj Ci co do wojska nie pośli, np uciekając przed poborym w hole (to juz nie jest tako downo historia) abo juhasi z bacom ftorzy tys zbojowali, tak ze racyj nimogli wiedzieć jak austiarckie wojsko maszerowało. No chyba ze ktosi sie napaczoł za duzo na Janosika i siy mu wydaje ze zboje biyli siy z wojskiym austriackim jak to jest pokozane w tym serialu i przy tym odpaczeli jako sie akcyntuje 😉
Także jakiś Wielkopolanin użył formy godeli w sprawozdaniu z konkursu gwarowego na poznańskich Ratajach:

Wyszło na to, że miało być o zwyczajach wielkanocnych na Kociewiu, a skończyło się na twardej dialektologii śledczej, która bada najpierw gdzie się mówi godeli (= gadali). Przyjdzie czas na rozmyślania nowe nad genezą tego zjawiska fleksyjnego.

Jak się ta kartofla w górach nazywa?

Share

Często się dialektologię łączy z rozprawianiem o historiach pradawnych. Sam lubię snuć rozważania o realnych i potencjalnych odzwierciedleniach przedpaństwowych granic w dzisiejszych różnicach dialektalnych. Lecz czasem sprawy te są względne lub niepewne, a pamięć ludzka płata figle, to jest jako odwieczną starożytność przedstawia fakty, o których w gazetach pisano na przykład pod koniec XIX wieku, zgoła przeciwnie. Dziś kartofel. Wiem, niektórzy krzyczą: ziemniak!
Jakub Ścisłowicz, założyciel Stowarzyszenia Miłośników Gwar Góralskich, opracował z udziałem innych internetowych miłośników „kultury bliskiej” mapę z nazwami góralskimi. Pomagali ludzie z góralskich fanpejdży, np. Goral na gory. Góralszczyzna zaś okazuje się terenem z licznymi wspólnymi cechami kulturowymi mimo różnej przynależności państwowej i różnych języków urzędowych. Adres mapy w większej rozdzielczości.

Nazwy ziemniaków u Górali i w regionach sąsiednich/ Názvy zemiakov u Goralov a v susedných regiónoch

Przypomnijmy więc przy okazji, gdyby ktoś chciał tak z gruntu sprawę zacząć badać, to powinien sięgnąć po artykuł Erazma Majewskiego, opublikowany w roku 1893 w Pracach Filologicznych Nazwy ludowe kartofla i ich słoworód.
Pozwalamy sobie tu zamieścić wersję PDF oraz krótki wyciąg. Majewski wyliczył ziemniaków i ich odmian ludowe nazwy następujące:

amerykany; ameryki; arczaki; bałabaje; bałabajka -i; bałabany; bałabony; bałabuny; bałaburka -i; bambery; bambry; bandurka -i ; bandz; barabòla -e -i; berlinka -i; berliny; bielasy; bieluchy; bliźnica -e; bula -e; bulba -y; bulbega -i; bulewka -i; bulwa -y; bulwany; bundz -e; burki; buroczka -i; buryszka -i; bylwy; cébulki; charony; cisy; cybulki; dobery; felka -i; francuzy; frejki; funtówki; gajdaki; gajdy; galicyjak -i; gałuch -y; garagola; glinki; gordzola -e; grabówki; grula -e; harcaki; hardyburka -i; hruszka -i; jabka; jakóbka; jarczak -i; ichy; iisty; karaczał -y; karakula -e; karczochy; karpele; kartofel; kartofla; kartopla -e; knole; knule; kobzalicki; kompery; kumpery; krakusy; krompel -e; łaciaki; mandyburka -i; maramony; marmurki; marykany; mazurki; modraki; modrzaki; murdzaki; nuchle; oczka; pantówka -i; parczochy; parzochy; pentówka -i; perki; perzaki; pośpiechy; pośpiechy czarne; pośpiechy żółte; przanka; pyrczyska; pyrka -i; pyrzaki; rachany; rachuny; ripa; rožki; rozkule; rychliki; rzepa -y; rzepecka -i; sasaki; sasy; sinodołki; siwki; sulki; sutki; świętojanki; sztajfarki; tywka; urany; warsiawiaki; waryjatka -i; ziąmniaki; ziemiaki; ziemlak -i; ziemne jabłko; ziemniak -i; zimiák -i; zimioki

Paręnaście lat temu artykuł na temat ziemniaków opublikowała Lucyna Tomczak, ale ona do Majewskiego nie zaglądała, o czym świadczy przypis, gdzie pomylone są imiona. Niech będzie, że to chochlik.
W ciągu dwóch z górą kop lat, jakie minęły od chwili wydania pracy Majewskiego, liczba używanych nazw tych bulw znacznie zmalała, ale zasięgi przedstawione na mapach oraz metoda ich zebrania — godne pochwały i naśladowania.