Archiwa tagu: Podhale

Podhale. Zbigniew Gołąb inspiruje

Share

Tak wiele napisano o Podhalu, że aż nie wiadomo, gdzie szukać, co jest aktualne, a co przepisane z nieznanego przyczynku z końca XIX wieku. Dotyczy to wszelkich dziedzin, opisów przyrodniczych, życia codziennego i odświętnego ludzi. Język jest bytem, który kulturę przenika i wyraża. Przypomnijmy dziś artykuł Zbigniewa Gołąba (1923–1994), opublikowany w roku 1954, pt. O zróżnicowaniu wewnętrznym gwary podhalańskiej:

Omówił fonologię, fleksję i słownictwo. Zróżnicowanie pionowe i poziome gwary. Opisał problemy, sprawdził, podał przykłady. To praca wzorowa i inspirująca. Sądzę jednak, że czas sprawdzić, jak dziś (z uwzględnieniem zróżnicowania pokoleniowego ludności) wygląda na przykład strefa graniczna daf byłek i wyrównania w odmianie czasowników: pasiemypasemy (a gdzie końcówką pierwszej osoby jest -e).
Najciekawsza jest mapa:

Zróżnicowanie gwary podhalańskiej wg Zbigniewa Gołąba

Zbigniew Gołąb opisał także różnice w słownictwie. Obawiam się, że dziś trudno byłoby je wszystkie zbadać, bo wiele przedmiotów wyszło z codziennego użycia. Być może też doszło do jakiejś uniformizacji, ale też mogły powstać nowe różnice w formie i użyciu nazw różnych przedmiotów. Powstaje wielki leksykon podhalański Józefa Kąsia, ale słownik nie jest atlasem językowym, więc takie geograficzne przedstawienie problematyki ma sens. Proszę spojrzeć:

Do kogo te apele? Liczę na to, że współcześni świadomi swej mowy Podhalanie sami zrobią tabelkę / bazę danych / kwestionariusz i przynajmniej kwestie opisane przez Gołąba ponad 60 lat temu sprawdzą na nowo — u siebie i swoich rodziców oraz ujków ciotek.


A dlaczego pojawił się przy tym wpisie tag działacze podziemia? Bo Gołąb miał niebanalny życiorys i cudem przeżył. Dwa razy. W 1944 r. aresztowali go Niemcy. Siedział pół roku i uciekł z transportu (czekał go zapewne jakiś „marsz śmierci”, jeśli nie egzekucja) tuż przed zajęciem Krakowa przez Armię Czerwoną (więc tekst jest poniekąd rocznicowy). Nie wiemy dokładnie, gdzie i z kim konspirował po wojnie. W każdym razie, wzorem wielu podejrzanych dla nowego reżimu, udał się na Ziemie Odzyskane. We Wrocławiu zdołał skończyć studia, ale w 1948 aresztowany został przez UB i w więzieniu spędził rok. Nie wiem, dzięki czemu wyszedł na wolność (byt pozawięzienny). Był nieprzeciętnie zdolny, więc mimo szykan zrobił doktorat. Artykuł zaś, o którym piszemy, powstał, gdy pracował jako nauczyciel w Muszynie.

 

Archaizm podhalański

Share

Nazwę tę wiążemy z monografią Mieczysława Małeckiego. Dziś wydaje się, że trzeba będzie na nowo się przyjrzeć temu, co nazywamy archaizmem podhalańskim, a zwłaszcza trzem zagadnieniom:
1) czy archaizm jest archaizmem, to znaczy, czy jest stary, jak wygląda jego chronologia,
2) czy po roku 1928 uściślono geografię występowania zjawisk opisanych przez Małeckiego,
3) czy i gdzie zjawiska objęte pojęciem archaizm podhalański występują współcześnie.

A co to jest archaizm podhalański?

Jasne, nie wszyscy muszą na wyrywki pamiętać, co to jest. Przeczytajmy syntetyczną definicję prof. Mariana Kucały z Encyklopedii języka polskiego:

By jednak przystąpić do tych rozważań, wszyscyśmy powinni odświeżyć sobie zagadnienie. W tym celu proponuję lekturę monografii Małeckiego (plik PDF, 20 MB): malecki-1928-archaizm-podhalanski-144

Mieczysław Małecki wyliczył 89 wsi, które uznał za objęte tym zjawiskiem. Dziś nie wszystkie te miejscowości można nazwać wsiami, część z nich się wyodrębniła, a część została przyłączona do sąsiednich miejscowości. Lista jest alfabetyczna, toteż nawet nie widać, które znajdują się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a które nie. Z syntetycznym ujęciem Kucały nie zgadza się i to, że archaizm podhalański przypisany został wsiom, które w żadnym razie nie należą do Podhala, ponieważ należą do Spisza i terytoriów sąsiednich. Pomieszanie jest wielkie i trzeba to będzie rozplątać.

Alfabetyczny wykaz wsi, w których występuje archaizm podhalański:
Bańska, Białka, Biały Dunajec, Bielanka, Bogdanówka, Brzegi, Bukowina, Chabówka, Chochołów, Ciche, Czarny Dunajec, Długopole, Dursztyn, Dział, Dzianisz, Gliczarów, Glisne, Groń, Gronków, Hagi, Jaworzyna, Kacwin, Klikuszowa, Kołaczków, Kościelisko, Krauszów, Krempachy, Krzczonów, Krzeczów, Lasek, Leśnica, Lubień, Ludźmierz, Łapszanka. Łętownia, Łopuszna, Malejowa, Maruszyna, Międzyczerwienne, Morawczyna, Murzasichle, Naprawa, Niwa, Nowa Biała, Nowa Lubownia, Nowy Targ, Obidowa, Odrowąż. Olszówka, Ostrowsko, Pcim, Pieniążkowice, Podczerwone (z Koniówką), Ponice, Poronin, Pyzówka, Raba Niżna, Raba Wyżna, Rabka (ze Słonem), Ratułów, Rdzawka, Relów, Rogoźnik, Rokiciny, Rzepiska, Sieniawa, Skawa. Skomielna Biała, Skomielna Czarna, Skrzypne, Słowieńska Wieś, Spytkowice, Stare Bystre, Stróża, Szaflary, Tęczyn, Tokarnia, Trzebunia, Waksmund, Więcierża, Witów, Wróblówka, Wysoka. Zakopane, Załuczne, Zaryte, Zaskale, Zub-Suche, Żdziar.

W pracy Małeckiego znajduje się także mapa, która po trosze nam zilustruje geograficzny zasięg zjawiska, z uwzględnieniem przeszkód naturalnych (góry):

malecki_mapa-podhala-spisza-i-orawy

Archaizm podhalański nie idzie w parze z uznawaniem (się) mieszkańców konkretnych południowomałopolskich miejscowości za Górali. Podział regionu stworzony z wnętrza społeczności przedstawił na swoim blogu Andrzej Antoł, który wyróżnił Skalne Podhale, Podhale Nowotarskie i  Podhale Rabczańskie. Silna jest jednak granica mentalnościowa podhalańsko-spiska i mimo właśnie występowania archaizmu podhalańskiego i licznych podobieństw w zakresie stroju męskiego na przykład w Rzepiskach i Czarnej Górze na Spiszu, miejscowości te w wykazie Antoła nie figurują. Autor podkreśla jednak:

Jo nie jest jé etnôgraf, tó sié na rzecỳ za bar-z nie znom inó pôkazujém jak jo tó widzém jakó górol.

Uzgadnianie stanowisk nastąpi, mam nadzieję, w nieodległym czasie.