Archiwa tagu: nazwy roślin

Regionalizm sprzed wieków. Bytomka

Share

W 1613 roku ukazał się Zielnik Syreniusza, księga cenna i fascynująca. Pełny tytuł brzmi (można sobie samemu odcyfrować):

Syreniusz 1613 Zielnik

Zielnik Herbarzem z ięzyka Łacinskiego zowią. To iest Opisanie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutkow, y mocy Zioł wszelakich Drzew, Krzewin y korzenia ich, Kwiátu, Owocow, Sokow Miasg, Zywic y korzenia do potraw zaprawowania. Tak Trunkow, Syropow, Wodek, Likworzow [Lekiwarzom?], Konfektow, Win rozmaitych, Prochow, Soli z zioł czynioney; Maści, Plastrow. Przytym o Ziomach y Glinkach rożnych: o Kruscach Perłach y drogich Kamieniach. Tez o zwierzetach czworonogich, czołgających Ptastwie, Rybach y tych wszystkich rzeczach ktore od nich pochodzą od DIOSCORIDA z przydaniem y dostatecznym dokładem z wielu innich o tey materiey piszacych, z położeniem własnych figur dla snadnieyszego ich poznania a y używania ku zatrzymaniu zdrowia tak ludzkiego iako bydlecego y chorob przypadłych odpedzenia, z wielkim uważaniem y rozsądkiem Polskiem iezykiem zebrany y na osmiero ksiąg rozłożony
Ksiega lekarzom, Aptekarzom, Cyrulikom, Barbirzom, Rostrucharzom, końskiem lekarzom, Mastalerzom Ogrodnikom Kuchmistrzom, kucharzom, Synkarzom, Gospodarzom, Mamkom, Paniom Pannom y tym wszytkim ktorzy sie kochaia y obieruia w lekarstwach pilnie zebrane a porządnie zpisane przez D. SIMONA SYRENNIVSA.
[za Wikipedią, ale nie całkiem]


Syreniusz (Syreński) pochodził z Oświęcimia, miasta śląskiego w granicach Rzeczypospolitej leżącego. Ma to znaczenie dla naszego wywodu. Opisał bowiem bytomkę, roślinę z pewnością nazwaną tak od miasta Bytomia.

Rzepá słodka ktorą Kolnikiem ogrodnym álbo domácym nászy w powiećie Krákowskim Bytomką zowią

Kolnik lub bytomka
Kolnik lub bytomka

Mamy więc regionalizm od Krakowiaków Zachodnich z przełomu XVI i XVII wieku?

Jak się nazywa czeremcha?

Share

Jeśli to na zdjęciu to czeremcha, to pytanie dialektologiczne brzmi zawsze podobnie: jak, gdzie i dlaczego się nazywa? Wedle Wikipedii „Czeremcha zwyczajna (Padus avium Mill.) – gatunek drzewa lub dużego krzewu z rodziny różowatych. Znana także pod nazwami: czeremcha pospolita, śliwa kocierpka, trzemcha, czeremucha, smrodynia”.

Ksiądz Kluk tak pisał o niej:

Czeremcha Kampelberbaum. W niektorych mieyscach Smrodynia nazwana, iest Krzew wielkością do pierwszych należący; kora na nim brunatna i gładka: liście podługowato-okrągławe i kończate, po brzegach bardzo drobno zębkowane, od wierzchu zielone, od spodu białawe, stoią na przemiany po gałązkach: kwiat biały z zapachem nie każdemu przyiemnym, iakoż i cały Krzew nie prożno zowie się Smrodynia: iagody czarne, słodko-drzewne, z ktorych w każdey iedna znayduie się nasienna pestka okrywająca ziarno.
W zimnieyszych stronach wcześnie zielenieiąca się Czeremcha, Słowikom na wiosnę przybyłym iest mieyscem bawienia, i pobudką do owego naymilszego śpiewania.


Podumajmy chwilę o dwóch zestawach nazw:
trzemcha, czrzemcha — czeremcha
trześnia — czereśnia
Różnica między trze- a czere– ma podłoże historyczne i geograficzne. Formy z trze-bardziej polskie, a czere- wschodniosłowiańskie, powiedzmy to wprost: ruskie. To one jednak się przyjęły do oficjalnej nomenklatury.

Idzie sobie człek drogą śród łąk, a tu co chwila smród. Najwyraźniej fale onego związane są ze ślicznymi krzewodrzewami, które rosną przy dróżce. Smrodynia?

To samo, ale przestylizowane

Wyjaśnienia wymagają czeremucha i kocierpka. Czeremucha chyba jednak nie ma nic wspólnego z muchami, choć są tacy, którzy głoszą, że czeremchy są antykomarowe.
Druga nazwa brzmiała dawniej pocierpka (jagoda), czyli trochę cierpka, a zmiana po- na ko– jest ciekawym zjawiskiem fonetycznym (porównajmy pokrzywę i koprzywę oraz miejscowość Koprzywnicę).


Ciekawym, jak u Was się mówi, zwłaszcza chciałbym wiedzieć, gdzie rosną kociyrpki albo korcipki.