Archiwa tagu: język

Radio ESKA na niepewnym gruncie. Gwara śląska

Share

Czy ja tu już pisałem, że współcześnie pisanie „gwara śląska” jest błędne, a może i dyskryminujące? W każdym razie zalecam ostrożność.

Bojowo

Chodzi o to, że jest to potoczne polskie sformułowanie, które naukowo, precyzyjnie winno być zmienione na co najmniej dialekt śląski — jeśli mamy na myśli zjawisko, które jest wspólne dla całego Śląska, od Cieszyna nad Olzą po… Cieszyn (wieś, gmina Sośnie, powiat ostrowski, województwo wielkopolskie).
Jeśli mamy na myśli zjawisko lokalne, wiejskie, można użyć sformułowania gwara śląska, lecz dokładnie podać okolicę, np. słowo ze śląskiej gwary wschodniej części powiatu pszczyńskiego.
Wobec tego, że po śląsku mówi się nie tylko na wsiach (a i te mają nieraz po parę tysięcy mieszkańców!), lecz i w miastach, zmienia się sytuacja socjolingwistyczna, m.in. zakres użycia (literatura, przekłady, publicystyka, blogi), coraz bardziej zasadne jest mówić o języku śląskim, (górno)śląskim mikrojęzyku literackim.

Pojednawczo

Ponieważ jednak Spass muss sein, a lepiej propagować wiedzę, niż nie wiedzieć nic, spróbujmy zajrzeć do quizu o owej „gwarze śląskiej”, proponowanego przez red. Sandrę Rybińską z Radia ESKA. Radio dopiero co robiło prezentację topowych słów gwary miejskiej Bydgoszczy, który mi się podobał.

O co pytają

Można głosować na słowa budzące sympatię. Zaproponowano następujące:

hercklekoty, charboły, rojber (chachor, gizd), zdrzadło, szmaterlok, sznuptychla, gypechalter (z tą pisownią się nie zgadzam), geburtstag, skurzica (tu pisownia wariantywna), pultok

Jakość niezła, poziom trudności w sam raz, objaśnienia przy obrazkach sensowne. Czy to pozytywne? A może ktoś sobie żarty robi, że po śląsku to same słowa śmieszne? Tym razem chyba nie aż tak. Można to uznać za akcję edukacyjną, choć nie mającą takiego zasięgu i emocjonalnego ładunku jak niegdyś ankieta o najpiękniejszych śląskich słowach, która zaowocowała wartościową książką: Antologia. Najpiękniejsze śląskie słowa.

Najpiękniejsze śląskie słowa

Mimo to

Mimo to zjawiska językowe obecne na Śląsku i przemiany językowe tam zachodzące wychodzą z obszaru dialektologii i przenoszą się w zakres badań z dziedziny słowiańskich mikrojęzyków literackich. Częściej więc piszę o nich w innym miejscu, w blogu Linguae in statu nascendi. Zapraszam.

Kapsuła czasu z Brzezówki

Share

Na Twitterze pojawił się dziś ciekawy dokument. Odnaleziono go, jak pisze Kris Zarlok (@KrisZarlok), podczas rozbiórki starego domu w Brzezówce (gmina Hażlach, powiat cieszyński, województwo śląskie).

Brzezówka

Nas tu, na dialektologia.pl interesują formy niestandardowe, a najbardziej dialektalne. Pierwsza część pisana ręką dziecka z pierwszych klas szkoły powszechnej, czyli zapewne niżej podpisana Emilia Kunc, ur. 1931 (?). Świadczą o tym błędy w pisowni łącznej i rozdzielnej w ten czas zam. wtenczas, zmamusią zam. z mamusią, a zwłaszcza dzielenie czasownika z przedrostkiem, np. za wojowali.
„Mój ojciec (…) uciekał aż pod Lwów. Tam go zajeni Niemcy. My zmamusią gospodarowały same”. Zajeni zam. zajęli oraz budowa pierwszej osoby liczby mnogiej: my gospodarowały.
„Tą pamiątkę zamurował Świątek Rudolf mularz”. Mularz to dzisiejszy murarz. Forma staropolska, ale żywa w wielu regionach.
Podpisy złożyła jedna, bardziej wyrobiona ręka. Jednak formy Kuncuwna zam. –ównacurka zamiast córka zamiast  świadczą o słabej znajomości polskiego standardu ortograficznego.

Czy żadna z tych cech nie identyfikuje jednoznacznie regionalnie przedstawionego dokumentu. Raczej nie, ale gdyby wrócić do początku, znajdziemy w tym to roku. Można to uznać albo za element podniosłego stylu polszczyzny ogólnej, albo za lokalny sposób dokładnego wskazywania, wspólny z czeskim i słowackim zaimkiem tento. Za lokalne możne także uznać imiona Ferdynand, Aniela, Emilia, Rudolf. W tym zestawieniu mogą wskazywać na Śląsk (Cieszyński), a nie na Małopolskę na przykład, gdzie oczekiwałoby się choćby np. Stanisława.

Oryginalny tweet ma aktualne w dzisiejszym polskim dyskursie publicznym hasło „reparacje” i sam przez się również stanowi kapsułę czasu, tyle że ulatującą w cyberprzestrzeń.