Archiwa tagu: Jan Łoś

Opoczno. Słownik gwarowy

Share

Kontynuuję poprzedni wpis. Wczytałem się w inne doniesienie, tym razem z radomskiego serwisu Gościa Niedzielnego.
Dziennikarski lead brzmi:

To będzie pierwsza taka publikacja w historii regionu. Badania rozpoczną się w lipcu.

Być może redaktor Marta Deka trochę „podkręciła” wagę newsa, a może ktoś z opoczyńskich menadżerów kultury niezbyt precyzyjnie się wyraził. Można się bronić, że każda publikacja, która nie jest reprintem, jest inną publikacją, więc pierwszą w swojej kategorii. Niemniej jednak jeśli ktoś odniósł był wrażenie, że żadnego słownika gwarowego spod Opoczna nie ma, to trzeba takie przekonanie sprostować. Proszę!

Wspominany Jan Łoś (1860–1928) dołączył słownik do swojego opisu gwary opoczyńskiej. Opublikował tę pracę w 1886, gdy miał lat dwadzieścia sześć. Nie wyglądał też wówczas tak nobliwie jak na zdjęciu z Prac Filologicznych XII, które były mu ofiarowane.

Stąd niemało kwestii wątpliwych. Można więc powiedzieć, że to cenny dokument, choć jak każde źródło historyczne już, wymaga podejścia krytycznego.

Słownik gwary opoczyńskiej

Share

Takiego słownika nie ma, ale jest nadzieja, że powstanie. Informację o tym podał serwis opoczno.naszemiasto.pl. To świetnie. Zapewne punktem odniesienia będzie publikacja prof. Ireny Jaros z Uniwersytetu Łódzkiego, która omówiła system i przynależność gwar okolic Opoczna do większych jednostek systemowych, wyróżnianych przez dialektologów — relację do dialektu małopolskiego i mazowieckiego oraz do promieniowania historycznych centrów kulturowych, czyli Łęczycy i Sieradza, kumulujących się współcześnie (upraszczam) w Łodzi jako nowej (w perspektywie tysiącletnich dziejów polszczyzny) metropolii. Czytamy w informacji wyżej linkowanej:

Muzeum Regionalne oraz Miejska Biblioteka Publiczna w Opocznie mogą pochwalić się kolejnym sukcesem. Ich wspólny projekt dotyczący opracowania i wydania pierwszego w historii regionu „Słownika gwary opoczyńskiej” został bardzo wysoko oceniony przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ministerstwo wesprze wydawnictwo kwotą 25 000 zł.
„Słownik gwary opoczyńskiej” zawierać będzie wyniki badań przeprowadzonych w okresie od lipca do sierpnia 2018 r. na terenie ziemi opoczyńskiej. Badania będą prowadzili utytułowani specjaliści z dziedziny etnografii i językoznawstwa. Integralną część pozycji stanowić będzie płyta CD z oryginalnymi nagraniami języka gwarowego.
Publikacji będą towarzyszyć działania dodatkowe w postaci konkursów gwary mówionej oraz gwary pisanej. W ramach realizacji projektu powstaną również dwa konspekty lekcji nauki gwary regionalnej, na podstawie których w przedszkolach i szkołach naszej gminy odbędą się lekcje nauki gwary opoczyńskiej.

Ciekawe, jak zostaną zakreślone granice obszaru badań. Czy będą równe współczesnej granicy powiatu? Czy punktem odniesienia będą któreś granice z okresu zaborów? W I Rzeczypospolitej Opoczno należało do województwa sandomierskiego, a Sulejów do łęczyckiego. Podziały kościelne również były dość skomplikowane i zmienne. W XVI wieku Opoczno i okolice stanowiło część diecezji gnieźnieńskiej, pograniczną z olbrzymią diecezją krakowską — archidiakonat kurzelowski.

Źródło: Atlas historyczny Polski. Woj. sandomierskie w I poł. XVI wieku

Nie jest oczywiście Opoczyńskie badawczą dialektologiczną pustynią. W 1886 Jan Łoś opublikował pracę Gwara opoczyńska, którą poświęcił rodzinnym Mikułowicom (on sam pisał: Mikołowice).


Wspomniana wyżej Irena Jaros w 2001 roku opublikowała pracę Gwary opoczyńskie — użyła liczby mnogiej, co by sugerowało, że nie mówimy o jednolitym systemie. Badaczka opisała zarówno system gramatyczny, także na tle historycznym, ale sprawdziła również tzw. izoleksy, czyli przebiegi granic między użyciem określonych słów w miejscowościach badanego obszaru.

Tu Opoczyńskie rozumiane było

jako obszar położony na południowy wschód od Pilicy oraz północny zachód od Czarnej.

Dla przedstawienia zagadnień opoczyńskich na odpowiednim tle językowym

badany obszar (…) objął również tereny rozciągające się na północ i zachód od Pilicy, po Nadarzyn – Bielawy – Stryków – Piotrków Trybunalski – Żytno oraz na południe i wschód, po Kielce i Radom.

Siatka przebadanych punktów to: Czatolin, gm. Łyszkowice, Ruda, gm. Skierniewice, Ojrzanów, gm. Żabia Wola, Gzów, gm. Słupia, woj. łódzkie, pow. skierniewicki, Turowa Wola, gm. Kowiesy, Drwalewice, gm. Chynów, Kaletnik, gm. Koluszki, Bogusławki, gm. Rawa Mazowiecka, Kozietuły, gm. Mogielnica, Małecz, gm. Lubochnia, Łęgonice, gm. Nowe Miasto, Stara Wieś, gm. Stromiec, Gazomka, gm. Moszczenica, Dęba, gm. poświętne, Mokrzec, gm. Potworów, Stoczki, gm. Mniszków, Mechlin, gm. Gielniów, Sławno, gm. Wolanów, Podlubień, gm. Sulejów, Sworzyce, gm. Końskie, Skłoby, gm. Chlewiska, Wąsosz, gm. Fałków, Zaborowice, gm. Mniów, Tychów, gm. Mirzec, Niedośpielin, gm. Wielgomłyny, Sarbice, gm. Łopuszno, Krzyżka, gm. Suchedniów.
Miejscowości te leżą na terenie województw: łódzkiego, mazowieckiego i świętokrzyskiego.

Oczywiście serwis dialektologia.pl wspiera moralnie tę wspaniałą inicjatywę.