Ekspresywne określenia ludzi

Share

Ekspresywne określenia osób to temat wielu tekstów leksykologów i dialektologów. Mój ulubieny (jak mawia p. Arnold Boczek) od lat niemal dwudziestu, gdy mnie nim zainspirował mój mistrz Józef Kąś, autor klasycznego artykułu O piekielnickiyk słowak obraźliwyk. Należy więc odnotować pojawienie się ciekawego studium w ukraińskim czasopiśmie „Mowa” (ukr. Мова = pol. język) wydawanym w Odessie. Autorki — Tetiana Szumarina i Ołeksandra Czułocznykowa — podjęły badania ankietowe zmierzające do odnalezienia korelacji między użyciem emocjonalno-ekspresywnej leksyki nazywającej osoby a czynnikami socjologicznymi, które można przedstawić na wykresach. Skontrastowano wyrazy należące do ogólnej odmiany języka rosyjskiego i do lokalnej rosyjskiej gwary starowierców ze wsi Stara Nekrasiwka (Стара Некрасівка), rejon izmailski,  okręg odeski. Z punktu widzenia uprawianej w Polsce dialektologii i socjolingwistyki interesujące może być włączenie czynnika płci i użycie terminu gender. W Polsce ciekawie te zagadnienia opisuje Helena Grochola-Szczepanek.

Język i płeć.
Język i płeć.

Czynnik wieku również został „zagęszczony”. W Polsce zwykle stosowano i stosuje się podział na trzy bądź cztery przedziały wiekowe, a ukraińskie badaczki podzieliły respondentów na jedenaście grup wiekowych: 15–19, 20–24, 25–29, 30–34, 35–39, 40–44, 45–49, 50–54, 55–59, 60–64 i ostatnią — osoby starsze niż 65 lat. Mnie kusiłoby jeszcze dodanie co najmniej jednej granicy więcej: 80 lat.
Badaniem objęto następujące wyrazy:
толстяк, бездельник, сплетница, лентяйка, шалун, хулиган, непоседа, вор, взяточник, хвастун, чистюля, болтун, лгун, плут, пьяница
i ich gwarowe odpowiedniki:
пузак, гулеван, кудошка, ледащица, неслух, разбышака, дзыга, свистун, колымщик, задай, чистяха, балабонь, брехуняка, калыган, выпиваха.


Jest to trochę droga na skróty, ponieważ wymaga i zakłada silną podwójną kompetencję językową ankietowanych osób oraz obecnością konkretnego rdzenia leksykalnego może wpływać na odpowiedź. Polska (i moja) tradycja konstruowania kwestionariuszy do badania gwarowej leksyki ekspresywnej zakłada raczej pytanie ogólne typu: Jak się nazywa człowiek, który dużo je i ma wielki brzuch? Owszem, odpowiedzi wówczas mogą być wielorakie — od Czesak przez żarłok (nacisk na jedzenie), brzuchacz (formacja z sufiksem) po metonimiczny kałdun czy metaforyczny bęben.

Zatem: jak w Waszych gwarach, językach domowych i prywatnych nazywa się osobę, która:
1) jest tłusta,
2) nie lubi pracować,
3) roznosi plotki,
4) robi na złość,
5) nie umie usiedzieć na miejscu,
6) zmyśla,
7) dużo mówi,
8) oszukuje,
9) pije dużo alkoholu?
Gdy chwilę pomyślimy, okaże się, że innych wyrazów odnoszących się do tej samej dziedziny życia możemy użyć w odniesieniu do mężczyzny, kobiety i dziecka.
Jestem otwarty na wszelkie ciekawe słówka, najlepiej z lokalizacją (miejscowość) i metryczką personalną (przynajmniej płeć i rok urodzenia).
Czekam na listy: napisz@dialektologia.pl


Artykuł dostępny był w Sieci 17 maja 2016 r.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *