Archiwa kategorii: Leksyka

Opoczno. Słownik gwarowy

Share

Kontynuuję poprzedni wpis. Wczytałem się w inne doniesienie, tym razem z radomskiego serwisu Gościa Niedzielnego.
Dziennikarski lead brzmi:

To będzie pierwsza taka publikacja w historii regionu. Badania rozpoczną się w lipcu.

Być może redaktor Marta Deka trochę „podkręciła” wagę newsa, a może ktoś z opoczyńskich menadżerów kultury niezbyt precyzyjnie się wyraził. Można się bronić, że każda publikacja, która nie jest reprintem, jest inną publikacją, więc pierwszą w swojej kategorii. Niemniej jednak jeśli ktoś odniósł był wrażenie, że żadnego słownika gwarowego spod Opoczna nie ma, to trzeba takie przekonanie sprostować. Proszę!

Wspominany Jan Łoś (1860–1928) dołączył słownik do swojego opisu gwary opoczyńskiej. Opublikował tę pracę w 1886, gdy miał lat dwadzieścia sześć. Nie wyglądał też wówczas tak nobliwie jak na zdjęciu z Prac Filologicznych XII, które były mu ofiarowane.

Stąd niemało kwestii wątpliwych. Można więc powiedzieć, że to cenny dokument, choć jak każde źródło historyczne już, wymaga podejścia krytycznego.

Jak się ta kartofla w górach nazywa?

Share

Często się dialektologię łączy z rozprawianiem o historiach pradawnych. Sam lubię snuć rozważania o realnych i potencjalnych odzwierciedleniach przedpaństwowych granic w dzisiejszych różnicach dialektalnych. Lecz czasem sprawy te są względne lub niepewne, a pamięć ludzka płata figle, to jest jako odwieczną starożytność przedstawia fakty, o których w gazetach pisano na przykład pod koniec XIX wieku, zgoła przeciwnie. Dziś kartofel. Wiem, niektórzy krzyczą: ziemniak!
Jakub Ścisłowicz, założyciel Stowarzyszenia Miłośników Gwar Góralskich, opracował z udziałem innych internetowych miłośników „kultury bliskiej” mapę z nazwami góralskimi. Pomagali ludzie z góralskich fanpejdży, np. Goral na gory. Góralszczyzna zaś okazuje się terenem z licznymi wspólnymi cechami kulturowymi mimo różnej przynależności państwowej i różnych języków urzędowych. Adres mapy w większej rozdzielczości.

Nazwy ziemniaków u Górali i w regionach sąsiednich/ Názvy zemiakov u Goralov a v susedných regiónoch

Przypomnijmy więc przy okazji, gdyby ktoś chciał tak z gruntu sprawę zacząć badać, to powinien sięgnąć po artykuł Erazma Majewskiego, opublikowany w roku 1893 w Pracach Filologicznych Nazwy ludowe kartofla i ich słoworód.
Pozwalamy sobie tu zamieścić wersję PDF oraz krótki wyciąg. Majewski wyliczył ziemniaków i ich odmian ludowe nazwy następujące:

amerykany; ameryki; arczaki; bałabaje; bałabajka -i; bałabany; bałabony; bałabuny; bałaburka -i; bambery; bambry; bandurka -i ; bandz; barabòla -e -i; berlinka -i; berliny; bielasy; bieluchy; bliźnica -e; bula -e; bulba -y; bulbega -i; bulewka -i; bulwa -y; bulwany; bundz -e; burki; buroczka -i; buryszka -i; bylwy; cébulki; charony; cisy; cybulki; dobery; felka -i; francuzy; frejki; funtówki; gajdaki; gajdy; galicyjak -i; gałuch -y; garagola; glinki; gordzola -e; grabówki; grula -e; harcaki; hardyburka -i; hruszka -i; jabka; jakóbka; jarczak -i; ichy; iisty; karaczał -y; karakula -e; karczochy; karpele; kartofel; kartofla; kartopla -e; knole; knule; kobzalicki; kompery; kumpery; krakusy; krompel -e; łaciaki; mandyburka -i; maramony; marmurki; marykany; mazurki; modraki; modrzaki; murdzaki; nuchle; oczka; pantówka -i; parczochy; parzochy; pentówka -i; perki; perzaki; pośpiechy; pośpiechy czarne; pośpiechy żółte; przanka; pyrczyska; pyrka -i; pyrzaki; rachany; rachuny; ripa; rožki; rozkule; rychliki; rzepa -y; rzepecka -i; sasaki; sasy; sinodołki; siwki; sulki; sutki; świętojanki; sztajfarki; tywka; urany; warsiawiaki; waryjatka -i; ziąmniaki; ziemiaki; ziemlak -i; ziemne jabłko; ziemniak -i; zimiák -i; zimioki

Paręnaście lat temu artykuł na temat ziemniaków opublikowała Lucyna Tomczak, ale ona do Majewskiego nie zaglądała, o czym świadczy przypis, gdzie pomylone są imiona. Niech będzie, że to chochlik.
W ciągu dwóch z górą kop lat, jakie minęły od chwili wydania pracy Majewskiego, liczba używanych nazw tych bulw znacznie zmalała, ale zasięgi przedstawione na mapach oraz metoda ich zebrania — godne pochwały i naśladowania.