Wszystkie wpisy, których autorem jest Czesak

Miechowszczyzna — jest taki region gwarowy czy nie ma?

Share

Fani i antyfani, razem rzecz ujmując: widzowie serialu Korona królów poznali już rycerza Niemierzę z Gołczy, ukochanego cudnej Cudki. Skąd Niemierza? Z Gołczy. Gdzie Gołcza? Na zachód Miechowa. Gdzie Miechów? Na północ od Krakowa.

Źródło zdjęcia: TVP, strona promująca serial. Suche fakty w Polskim słowniku biograficznym.

Miechowszczyzna. Takiego terminu używają autorzy albumu Ziemia miechowska wydanego niemal pół wieku temu, w rozkwicie Polski Ludowej zarządzanej przez Gomułkę. Piszą oni o powstałym w XIX wieku powiecie miechowskim, wiele razy zmieniającym swoją przynależność administracyjną i granice. Od XII wieku, gdy Jaksa sprowadził zakon rycerski bożogrobców, była to jakaś kulturalna i gospodarcza całość, stale związana z ziemią krakowską. Podczas zaborów jednak znalazła się ta część województwa krakowskiego pod panowaniem rosyjskim, co na pewno jakoś wpłynęło na język. Wśród osobiście znanych mi rusycyzmów z powiatu miechowskiego jest powiestka ‘urzędowe pismo, wezwanie’ i odkrytka ‘karta pocztowa’.
W latach 1975–1999 były powiat miechowski dostał się do województwa kieleckiego.
Jakie są cechy ciekawe, graniczne między najbliższymi okolicami Krakowa o wsiami między Miechowem a Proszowicami? Warto się przyjrzeć, a raczej przysłuchać samogłoskom nosowym i pochylonym.
Koło Miechowa mówi(ło) się mleko, a w Krakowie mliko. Pytanie jest jednak o na przykład piękne słowo gęba. Czy mówi się:
1) bez rezonansu nosowego: geba,
2) z rezonansem, ale przez ygymba,
3) z rezonansem, przez egemba?

W Gołczy krowy dają mleko czy mliko (mléko)?

Nie będę wyciągał archiwaliów. Niełatwo teraz badać gwary, a jednak wydaje się, że dla zrozumienia siebie, nas, Narodu — trzeba stale pytać o poczucie tożsamości, o mowę dziadków i babć, o to, jak się dawniej żyło, jak to jest pamiętane, o radości i klęski, o dzieje emigracji zarobkowej, dawnej i dzisiejszej, tułaczki wojennej, pamięci o Żydach, Rosjanach i innych nacjach. Wszystko to ważne, ale mnie najsampierw interesowałoby, jak się wymawia słowa gęba mleko w gminie Gołcza. W skład gminy Gołcza wchodzą następujące miejscowości:

Adamowice, Buk, Chobędza, Cieplice, Czaple Małe, Czaple Wielkie, Gołcza, Kamienica, Krępa, Laski Dworskie, Maków, Mostek, Przybysławice, Rzeżuśnia, Szreniawa, Trzebienice, Ulina Mała, Ulina Wielka, Wielkanoc, Wysocice, Zawadka, Żarnowica.

Ślipie — jedno czy dwa?

Share

Niezawodny portal bydgoszcz.naszemiasto metodą klikanki o słowa pyta, co to ślipie.

Wśród możliwych odpowiedzi występują śliwki, krety, oczy i głęboki sen. To ostatnie pewnie dla lepiej władających angielskim niż miejscowym, bo sleep. Przypuszczam, że prawidłowa odpowiedź to oczy, ale ciekawi mnie, czy precyzyjnie pytają. Znaczy się: czy są dwa, oba ślipie? A może jest jedno ślipie i dwa ślipie (to by była ciekawostka, bo nieregularność). Czy jednak jedno ślipie i dwa ślipia, tylko się komuś źle pytanie napisało.

Żeby się jeszcze odrobinkę wyzłośliwić: pytacze sugerują, że ktoś, kto nie zna gwary kujawskiej, zapewne jest „słoikiem”. To ciekawe! Czyli utożsamiają „gwarę kujawską” z wielkomiejską Bydgoszczą, a nie z całymi Kujawami, obszerną krainą historyczno-geograficzną, siłą rzeczy przez wieki zdominowaną powierzchniowo i liczebnie osadnictwem wiejskim.

Przecież gwara kujawska to nie jest to samo co gwara miejska Bydgoszczy!

Jedna i druga są zresztą świetnie opracowane. Teraz, bo w 1911, gdy Kazimierz Nitsch wydawał Mowę ludu polskiego, niewiele mógł powiedzieć o różnicach między zasadniczą Wielkopolską a Kujawami. Zestawił jednak pewne różnice językowe.

Wracając do ślipiów. Słowniczek bydgoski, też mój ulubiony, podaje, że i tak, i tak:

ślipia a. ślipie – oczy

Ale to się w naszych czasach komputerowych i zerojedynkowych źle prezentuje.
Co do słowa ślipie mogę rzec jeno, że widzę ciemność.