Wszystkie wpisy, których autorem jest Czesak

Bydgoskie słowa. Sorg

Share

No pięknie. Ledwo Radio ESKA swoje bydgoskie słowa opublikowało, juz Gazeta Pomorska zachęca czytelników do quizowania na temat bydgostianów leksykalnych.

Słowa z gwary bydgoskiej

Czy warto? Zawsze warto sprawdzać, czy to, co my wiemy, jakoś się zgadza z tym, co o naszym języku wiedzą inni. Żeby mieć refleks i gdyby nie chcieli nam gdzieś podać galertu, poprosić o zimne nóżki lub odwrotnie.
Już początek quizu jest zacny, bo pytanie dotyczy bambrejewa, czyli… nie! żadnych podpowiedzi i spojlerów. Tu jest tylko inteligentny, mam nadzieję, komentarz dialektologa, a zabawa z bydgoskimi regionalizmami i gwaryzmami przeze mnie mącona nie będzie.

Bambrejewo

Po bambrejewie są jeszcze: badeje, glajda (z propozycjami: dziecko, kisiel, kapuśniak, niezdara), poruta, sorg, wiara, zebuć się (wśród propozycji „ubrać ubranie”), bombka (na stole), bryle, dekel (doceniamy twarde k), heksa, pecować.

Rola słowników. Co to jest sorg?

Wygląda na to, że w gusta dziennikarzy i bydgoszczan lubiących swój język utrafił najlepiej zbiór Mini-słownik gwary bydgoskiej z bloga Firtel bydgoski (22 XI 2012). To tam piszą blauły.
Na przykład wspomniane wyżej słowo sorg. Byłoby dobrze, gdyby udało się zapisać je jako element gwary, czyli w zdaniu, w kontekście. Dzisiejsze moje poszukiwania w Sieci i w książkach owocują marnie. Łatwiej znaleźć porady agrotechniczne dotyczące prosa i sorga, czyli zbóż, aniżeli przykład użycia. Wszystkich tworzących choćby kilkulinijkowe zbiory słów ciekawych, dawnych , nietypowych, gwarowych, wychodzących z użycia — proszę:
podawajcie przykłady, pokażcie funkcjonowanie wyrazu w zdaniu. Bo nie wiemy teraz na przykład, czy ktoś się pozbył sorgu czy sorga? Łatwo psioczyć na germanizmy (die Sorge), ale mechanizmy ich adaptacji w słowiańskich dialektach to rzecz bardzo interesująca. Tymczasem bez przykładów użyć trzeba będzie uznać wyraz sorg za poświadczony w zasadzie jednostkowo i niepewnie, bo przepisanie z jednego słowniczka do drugiego albo wstawienie do quizu nie zapewnia wyrazowi wiarygodności. Może zdenerwować tych, co po bydgosku wciąż umieją i lubią mówić, a zdezorientować tych, którzy by się chcieli rzetelnie czegoś dowiedzieć.

Szukam dowodów na istnienie słowa SORG w Bydgoszczy, a nie tylko w quizach. napisz[at]dialektologia.pl

 

 

Radio ESKA na niepewnym gruncie. Gwara śląska

Share

Czy ja tu już pisałem, że współcześnie pisanie „gwara śląska” jest błędne, a może i dyskryminujące? W każdym razie zalecam ostrożność.

Bojowo

Chodzi o to, że jest to potoczne polskie sformułowanie, które naukowo, precyzyjnie winno być zmienione na co najmniej dialekt śląski — jeśli mamy na myśli zjawisko, które jest wspólne dla całego Śląska, od Cieszyna nad Olzą po… Cieszyn (wieś, gmina Sośnie, powiat ostrowski, województwo wielkopolskie).
Jeśli mamy na myśli zjawisko lokalne, wiejskie, można użyć sformułowania gwara śląska, lecz dokładnie podać okolicę, np. słowo ze śląskiej gwary wschodniej części powiatu pszczyńskiego.
Wobec tego, że po śląsku mówi się nie tylko na wsiach (a i te mają nieraz po parę tysięcy mieszkańców!), lecz i w miastach, zmienia się sytuacja socjolingwistyczna, m.in. zakres użycia (literatura, przekłady, publicystyka, blogi), coraz bardziej zasadne jest mówić o języku śląskim, (górno)śląskim mikrojęzyku literackim.

Pojednawczo

Ponieważ jednak Spass muss sein, a lepiej propagować wiedzę, niż nie wiedzieć nic, spróbujmy zajrzeć do quizu o owej „gwarze śląskiej”, proponowanego przez red. Sandrę Rybińską z Radia ESKA. Radio dopiero co robiło prezentację topowych słów gwary miejskiej Bydgoszczy, który mi się podobał.

O co pytają

Można głosować na słowa budzące sympatię. Zaproponowano następujące:

hercklekoty, charboły, rojber (chachor, gizd), zdrzadło, szmaterlok, sznuptychla, gypechalter (z tą pisownią się nie zgadzam), geburtstag, skurzica (tu pisownia wariantywna), pultok

Jakość niezła, poziom trudności w sam raz, objaśnienia przy obrazkach sensowne. Czy to pozytywne? A może ktoś sobie żarty robi, że po śląsku to same słowa śmieszne? Tym razem chyba nie aż tak. Można to uznać za akcję edukacyjną, choć nie mającą takiego zasięgu i emocjonalnego ładunku jak niegdyś ankieta o najpiękniejszych śląskich słowach, która zaowocowała wartościową książką: Antologia. Najpiękniejsze śląskie słowa.

Najpiękniejsze śląskie słowa

Mimo to

Mimo to zjawiska językowe obecne na Śląsku i przemiany językowe tam zachodzące wychodzą z obszaru dialektologii i przenoszą się w zakres badań z dziedziny słowiańskich mikrojęzyków literackich. Częściej więc piszę o nich w innym miejscu, w blogu Linguae in statu nascendi. Zapraszam.