Archaizm podhalański

Share

Nazwę tę wiążemy z monografią Mieczysława Małeckiego. Dziś wydaje się, że trzeba będzie na nowo się przyjrzeć temu, co nazywamy archaizmem podhalańskim, a zwłaszcza trzem zagadnieniom:
1) czy archaizm jest archaizmem, to znaczy, czy jest stary, jak wygląda jego chronologia,
2) czy po roku 1928 uściślono geografię występowania zjawisk opisanych przez Małeckiego,
3) czy i gdzie zjawiska objęte pojęciem archaizm podhalański występują współcześnie.

A co to jest archaizm podhalański?

Jasne, nie wszyscy muszą na wyrywki pamiętać, co to jest. Przeczytajmy syntetyczną definicję prof. Mariana Kucały z Encyklopedii języka polskiego:

By jednak przystąpić do tych rozważań, wszyscyśmy powinni odświeżyć sobie zagadnienie. W tym celu proponuję lekturę monografii Małeckiego (plik PDF, 20 MB): malecki-1928-archaizm-podhalanski-144

Mieczysław Małecki wyliczył 89 wsi, które uznał za objęte tym zjawiskiem. Dziś nie wszystkie te miejscowości można nazwać wsiami, część z nich się wyodrębniła, a część została przyłączona do sąsiednich miejscowości. Lista jest alfabetyczna, toteż nawet nie widać, które znajdują się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a które nie. Z syntetycznym ujęciem Kucały nie zgadza się i to, że archaizm podhalański przypisany został wsiom, które w żadnym razie nie należą do Podhala, ponieważ należą do Spisza i terytoriów sąsiednich. Pomieszanie jest wielkie i trzeba to będzie rozplątać.

Alfabetyczny wykaz wsi, w których występuje archaizm podhalański:
Bańska, Białka, Biały Dunajec, Bielanka, Bogdanówka, Brzegi, Bukowina, Chabówka, Chochołów, Ciche, Czarny Dunajec, Długopole, Dursztyn, Dział, Dzianisz, Gliczarów, Glisne, Groń, Gronków, Hagi, Jaworzyna, Kacwin, Klikuszowa, Kołaczków, Kościelisko, Krauszów, Krempachy, Krzczonów, Krzeczów, Lasek, Leśnica, Lubień, Ludźmierz, Łapszanka. Łętownia, Łopuszna, Malejowa, Maruszyna, Międzyczerwienne, Morawczyna, Murzasichle, Naprawa, Niwa, Nowa Biała, Nowa Lubownia, Nowy Targ, Obidowa, Odrowąż. Olszówka, Ostrowsko, Pcim, Pieniążkowice, Podczerwone (z Koniówką), Ponice, Poronin, Pyzówka, Raba Niżna, Raba Wyżna, Rabka (ze Słonem), Ratułów, Rdzawka, Relów, Rogoźnik, Rokiciny, Rzepiska, Sieniawa, Skawa. Skomielna Biała, Skomielna Czarna, Skrzypne, Słowieńska Wieś, Spytkowice, Stare Bystre, Stróża, Szaflary, Tęczyn, Tokarnia, Trzebunia, Waksmund, Więcierża, Witów, Wróblówka, Wysoka. Zakopane, Załuczne, Zaryte, Zaskale, Zub-Suche, Żdziar.

W pracy Małeckiego znajduje się także mapa, która po trosze nam zilustruje geograficzny zasięg zjawiska, z uwzględnieniem przeszkód naturalnych (góry):

malecki_mapa-podhala-spisza-i-orawy

Archaizm podhalański nie idzie w parze z uznawaniem (się) mieszkańców konkretnych południowomałopolskich miejscowości za Górali. Podział regionu stworzony z wnętrza społeczności przedstawił na swoim blogu Andrzej Antoł, który wyróżnił Skalne Podhale, Podhale Nowotarskie i  Podhale Rabczańskie. Silna jest jednak granica mentalnościowa podhalańsko-spiska i mimo właśnie występowania archaizmu podhalańskiego i licznych podobieństw w zakresie stroju męskiego na przykład w Rzepiskach i Czarnej Górze na Spiszu, miejscowości te w wykazie Antoła nie figurują. Autor podkreśla jednak:

Jo nie jest jé etnôgraf, tó sié na rzecỳ za bar-z nie znom inó pôkazujém jak jo tó widzém jakó górol.

Uzgadnianie stanowisk nastąpi, mam nadzieję, w nieodległym czasie.

Jedno przemyślenie nt. „Archaizm podhalański

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *