Miesięczne archiwum: Marzec 2018

Kto to jest Lach?

Share

Pytanie o znaczenie słowa Lach oraz o to, gdzie według mieszkańców przepytywanej miejscowości mieszkają ludzie tak nazywani wciąż jest ciekawe, a odpowiedzi nie zostały w jedno miejsce zebrane i zinterpretowane. Jeśli ktoś w Krakowie słyszy o Lachach, to zwykle dzięki bardzo prężnemu ośrodkowi tej ludowej polskiej kultury, jakim jest Podegrodzie, o czym zresztą kiedyś tu pisałem. Strój lachowski z Podegrodzia i najbliższej okolicy Starego Sącza uchodzi za najbogatszy ludowy strój polski.

Podegrodzie — rodzina w stroju lachowskim

Bardziej na zachód znajduje się kraina, której nazwa wywodzi się od Lach, ale przymiotnik tworzony od tego rzeczownika to laski lub lašský — stamtąd wywodził się Óndra Łysohorsky, który stworzył laski język literacki. Nie był sam. Od Lachów, jakoś łączonych w historycznych rozważaniach i fantazjach z Lędzanami da się stworzyć nazwę krainy — Lašsko.

Lašsko jest krainą mityczną, a jego […] król (Zdeněk Krulikovský, Skalice 6,
Frýdek-Místek 73801) włącza do niego Małe Laszsko, Wielkie Laszsko i krainę
Białochrobatów (Lachistan), więc z obecnego terytorium Polski: cały Śląsk, góry
i Pogórze, Krakowskie i Sandomierskie.

Mapa terenów laskich i białochrobackich

Więcej na stronie www.lassko.eu. Jak wygląda pisany język laski? Proszę spojrzeć na stronę tytułową i fragment książki Jozefa Šinovskiego Hałdy na roli, Ostrava 1945 (nakładem własnym).


Najciekawsze jest jednak na końcu. Kto dotarł do tego miejsca wpisu, może się ze mną zgodzić albo wręcz przeciwnie. Na zachodnich krańcach Małopolski (dziś w województwie śląskim) leży miejscowość Bestwina. Iluż ona przemianom przynależności państwowo-administracyjnej podlegała w ciągu ostatniego tysiąclecia! Odwieczne pogranicze małopolsko-śląskie (a może śląsko-małopolskie), władze Piastów, Habsburgów (także tych bestwińskich), hurtowe uznawanie za Krakowiaków, przeciąganie ku śląskości, mglista nieco, choć geograficznie najsłuszniejsza „podbeskidzkość” czasów istnienia województwa bielskiego… Najlepsza rzecz jest taka, że dzięki uporczywemu badaniu, powtórzeniu historycznych pytań wielkich Orawian, Piotra Borowego i ks. Ferdynanda Machaya, „co my za jedni?”, odnaleźli się w laskości. Dzięki wielkiej energii miejscowego działacza kulturalnego Sławomira Ślósarczyka odtworzono strój małopolskich Lachów zachodnich, jeśli można użyć takiego określenia. Kolega Ślósarczyk wygląda obecnie tak:

W laskim kłobuku

Kilkupokoleniowy zespół pieśni i tańca „Bestwina” nie tylko śpiewa i tańczy, co się rozumie samo przez się, ale jest ubrany w stroje związane z miejscowym regionem. Wymagało to wiele wysiłku, pracy, przełamywania różnych oporów, przekroczenie granicy zbiorowej niepamięci. Chwała regionalistom i folklorystom z powołania. Tymczasem w połowie XIX wieku istnienie Lachów na terenach olbrzymiego powiatu wadowickiego (który wchłonął myślenicki) było czymś oczywistym. Malunek z książki Wadowicer Kreis (1842) przedstawia owych Lachen tak:

Lachen. Fantazja czy obrazek z natury?

Zadanie domowe: Kto to jest Lach? Jak widać z mapy — pytać można od Frydka po Sandomierz. Odpowiedzi zbieram. #NagrajDziadka

Jak się ta kartofla w górach nazywa?

Share

Często się dialektologię łączy z rozprawianiem o historiach pradawnych. Sam lubię snuć rozważania o realnych i potencjalnych odzwierciedleniach przedpaństwowych granic w dzisiejszych różnicach dialektalnych. Lecz czasem sprawy te są względne lub niepewne, a pamięć ludzka płata figle, to jest jako odwieczną starożytność przedstawia fakty, o których w gazetach pisano na przykład pod koniec XIX wieku, zgoła przeciwnie. Dziś kartofel. Wiem, niektórzy krzyczą: ziemniak!
Jakub Ścisłowicz, założyciel Stowarzyszenia Miłośników Gwar Góralskich, opracował z udziałem innych internetowych miłośników „kultury bliskiej” mapę z nazwami góralskimi. Pomagali ludzie z góralskich fanpejdży, np. Goral na gory. Góralszczyzna zaś okazuje się terenem z licznymi wspólnymi cechami kulturowymi mimo różnej przynależności państwowej i różnych języków urzędowych. Adres mapy w większej rozdzielczości.

Nazwy ziemniaków u Górali i w regionach sąsiednich/ Názvy zemiakov u Goralov a v susedných regiónoch

Przypomnijmy więc przy okazji, gdyby ktoś chciał tak z gruntu sprawę zacząć badać, to powinien sięgnąć po artykuł Erazma Majewskiego, opublikowany w roku 1893 w Pracach Filologicznych Nazwy ludowe kartofla i ich słoworód.
Pozwalamy sobie tu zamieścić wersję PDF oraz krótki wyciąg. Majewski wyliczył ziemniaków i ich odmian ludowe nazwy następujące:

amerykany; ameryki; arczaki; bałabaje; bałabajka -i; bałabany; bałabony; bałabuny; bałaburka -i; bambery; bambry; bandurka -i ; bandz; barabòla -e -i; berlinka -i; berliny; bielasy; bieluchy; bliźnica -e; bula -e; bulba -y; bulbega -i; bulewka -i; bulwa -y; bulwany; bundz -e; burki; buroczka -i; buryszka -i; bylwy; cébulki; charony; cisy; cybulki; dobery; felka -i; francuzy; frejki; funtówki; gajdaki; gajdy; galicyjak -i; gałuch -y; garagola; glinki; gordzola -e; grabówki; grula -e; harcaki; hardyburka -i; hruszka -i; jabka; jakóbka; jarczak -i; ichy; iisty; karaczał -y; karakula -e; karczochy; karpele; kartofel; kartofla; kartopla -e; knole; knule; kobzalicki; kompery; kumpery; krakusy; krompel -e; łaciaki; mandyburka -i; maramony; marmurki; marykany; mazurki; modraki; modrzaki; murdzaki; nuchle; oczka; pantówka -i; parczochy; parzochy; pentówka -i; perki; perzaki; pośpiechy; pośpiechy czarne; pośpiechy żółte; przanka; pyrczyska; pyrka -i; pyrzaki; rachany; rachuny; ripa; rožki; rozkule; rychliki; rzepa -y; rzepecka -i; sasaki; sasy; sinodołki; siwki; sulki; sutki; świętojanki; sztajfarki; tywka; urany; warsiawiaki; waryjatka -i; ziąmniaki; ziemiaki; ziemlak -i; ziemne jabłko; ziemniak -i; zimiák -i; zimioki

Paręnaście lat temu artykuł na temat ziemniaków opublikowała Lucyna Tomczak, ale ona do Majewskiego nie zaglądała, o czym świadczy przypis, gdzie pomylone są imiona. Niech będzie, że to chochlik.
W ciągu dwóch z górą kop lat, jakie minęły od chwili wydania pracy Majewskiego, liczba używanych nazw tych bulw znacznie zmalała, ale zasięgi przedstawione na mapach oraz metoda ich zebrania — godne pochwały i naśladowania.