Miesięczne archiwum: Kwiecień 2016

Share

Właśnie ktoś oświadczył na Facebooku: Czas się z eurokołchozu wymiśkować.

wymiśkować sięCzasem lepiej wiedzieć, co się pisze i co znaczą słowa. Jeśli bowiem osoba radząca nam wymiśkowanie się choćby sama jedna tego dokona, może żałować swego kroku.

MIŚKOWAĆ to KASTROWAĆ (knura), ale wymiśkować się, hm…


Zjawisko mylenia ze sobą słów podobnych nazywa się paronimią. Być może chodziło o czasownik wymiksować się. Mała różnica, a jakże istotna.

Jak pisać po śląsku? Odcinek 29042016 (od początku lub od końca)

Share

Katowicka Gazeta Wyborcza zamieściła na swych stronach internetowych tekst Barbary Szmatloch pt. Pogodomy se po ślonsku. Gywery, flinty, rebuliki i luftbikse — o trzecim powstaniu śląskim, które z 2 na 3 maja 1921 roku, po przegranym przez opcję polską plebiscycie. Jest to również zachęta do odwiedzenia Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach.

Downi kożdo ślonsko gospodyni czimała w doma coś “na ibrich” (na zapas). Chopy tyż miały zawdy pokryte cosik “dlo przigody” (na wszelki wypadek), co jak prziszeł 1921 rok, bardzo sie przidało. Bo choć “kaj indzi” (gdzie indziej) wojna sie już skońcyła, na Ślonsku ludzie sie dopiyro szykowali.

Jak nazywać różne śląskie ortografie? Trzeba by kontynuować rozważania Mirosława Syniawy, ale to może w czasie dogodniejszym i może z czasem dojdziemy do wspólnej naukowej klasyfikacji. Tę nazwiemy polską, fonetyczną i amatorską.

Polską – ponieważ używa wyłącznie liter i sposobów zapisu współczesnego języka polskiego. Polską także dlatego, że ortodoksyjni Ślązacy będą wskazywać niektóre formy jako polonizmy, które mają swoje echt ślōnske odpowiedniki.

Forma B. Szmatloch Forma polska Forma bardziej śląska
dopiyro dopiero dziepro, dziepiyro
niy wystroszcie sie nie wystraszcie się B. Kallus jako odpowiedniki polskiego wystraszyć się podaje dostać stracha; ja bym dodał wylynkać sie

Fonetyczną – ponieważ w niektórych elementach „ułatwia” prawidłowe śląskie odczytanie niektórych wyrazów, które przy zastosowaniu zasady morfologicznej mogłyby gorzej mówiącym po śląsku osobom sprawić trudności i po wymówione, dać efekt nieśląski, np.:

Zapis B. Szmatloch Formy ogólnopolskie Komentarz
czimały ogpol. trzymały zaciera się etymologiczne, staropolskie trzi-, obecne w gwarach Śląska południowego
łosprowiać ogpol. opowiadać, por. rozprawiać labializację nagłosowego o- zaznaczono za pomocą dodatkowej litery ł-; w innych sposobach zapisu używa się też uo lub liter: ô, ò lub ’o
jejich ogpol. ich -ji- wskazuje na wyraźne j w zaimku, które pod wpływem form pisanych typu swoimi zanika; nadmieńmy, że wymowa bez j; [sfo-i-mi] jest niepoprawna

W tym kontekście najbardziej dziwi nieoznaczanie arcyśląskiej głoski [ů] ([ȯ]). Nieśląski czytelnik będzie bezradny i nie zgadnie, które o należy wymawiać jak o, a które jak ů, na przykład:

Zapis B. Szmatloch Zapis wg ortografii „ślabikorzowej”
(…) wojna sie już skońcyła, na Ślonsku ludzie się dopiyro szykowali wojna sie już skōńcyła, na Ślōnsku ludzie sie dopiyro szykowali

Amatorską, ponieważ autorka i redakcja tworzą zasady ad hoc, abstrahując od wypracowanych dawniej sposobów pisania po śląsku, obecnych w dobrze zredagowanych książkach Wydawnictwa Śląsk sprzed roku 1989 czy w popularnym, a solidnym i materiałowo wiarygodnym Małym słowniku gwary Górnego Śląska (MSGGŚ). O amatorskości świadczy niepewność własnej kompetencji językowej objawiająca się objaśnianiem słów i zwrotów wspólnych z polszczyzną literacką, jakby były wyłącznie śląskie i z tego powodu nieznane czytelnikowi „ogólnopolskojęzycznemu”, np.:

Objaśnienie B. Szmatloch Polszczyzna literacka
“na podoryndziu” (pod ręką) ogpol. na podorędziu
“flinty” (strzelby) ogpol. flinta, czyli strzelba myśliwska https://dobryslownik.pl/slowo/flinta/13473/1/1822/#znaczenie-1822

Zaletą tej ludowej patriotycznej opowieści jest użycie wyrażenia dlo przigody (na wszelki wypadek). Warte zapamiętania – językowa perełka. Warto też spojrzeć na mianownik liczby mnogiej luftbikse z końcówką –e, typową dla północnego Śląska, choć nie tylko.

Zasięg powstań śląskich. Źródło: Wikipedia